Osmanlı lake cilt / tezhip

Ali Üsküdarî, lake cilt kapağı (18. yüzyıl). Görsel: Wikimedia Commons — kamu malı (public domain).

Tezhip, kelime anlamıyla "altınlamak" demektir. El yazması Kur'an-ı Kerim'leri, divanları ve berat gibi resmi belgeleri altın ve canlı renklerle bezeyen bu sanat, Osmanlı kitap kültürünün en incelikli dallarından biridir.

Nerede kullanılır?

Tezhip, bir metni süslerken aynı zamanda ona değer ve kutsiyet katar. En çok şu yerlerde görülür:

  • Kur'an-ı Kerim'lerin serlevha (başlık) sayfaları
  • Divanların ve şiir kitaplarının açılışları
  • Padişah tuğralarının çevresi
  • Hat levhalarının kenar bezemeleri

Motifler

Tezhip, doğadan soyutlanmış, düzenli ve simetrik motiflere dayanır. Başlıca motifler:

  • Rumi: Hayvan figürlerinden soyutlanmış, kıvrımlı bir bezeme dili.
  • Hatayi: Stilize edilmiş çiçek ve yaprak formları.
  • Bulut motifleri ve penç (beş yapraklı çiçek).

Bu motifler altın zemin üzerinde, lacivert ve kırmızının hâkim olduğu bir paletle bir araya gelir.

Teknik ve sabır

Tezhip, olağanüstü bir sabır ve incelik ister. Sanatçı (müzehhip), ince fırçalarla saç teli kalınlığında çizgiler çeker; altını ezip su ve jelatinle hazırlar, sürer ve parlatır (mührelemek). Tek bir sayfanın tamamlanması haftalar alabilir.

Hat ile ortaklık

Tezhip çoğu zaman hat sanatıyla birlikte anılır. Hattat yazıyı yazar, müzehhip onu bezer. İkisi birleştiğinde ortaya hem okunan hem seyredilen bir eser çıkar.

Bugün

Tezhip, geleneksel sanatlar arasında en canlı biçimde yaşatılanlardan biridir. Atölyelerde ve güzel sanatlar bölümlerinde öğretilir; çağdaş müzehhipler hem klasik formları sürdürür hem de yeni yorumlar geliştirir.

Kitap sanatının kardeş dalı için Türk Hat Sanatı ve Ebru yazılarımıza bakabilirsiniz.